Dọc theo dặm dài non sông, từ làng Kháo (Lào Cai) với cây gạo già trổ hoa đỏ lựng, đến những triền đồi Thái Nguyên, xuống Nam Hải Lăng (Quảng Trị) nắng gió, rồi men theo Trường Sơn nơi đồng bào Bru Vân Kiều sống giữa mây núi… những cộng đồng đang thay đổi.

Những cuộc họp thôn sôi nổi hơn trước, những nhóm nhỏ gắn kết hơn trước, những ánh mắt tự tin hơn trước, của người Tày, Nùng, Dao, Sán Chay, Bru Vân Kiều, và nhiều cộng đồng khác.

Ở làng Kháo, thành quả đã có thể gọi tên. Những nhóm chăn nuôi được tổ chức lại, những người nông dân từng “bán theo giá người ta bảo” giờ biết cùng nhau tính vốn, tính công, cùng bàn giá, cùng thương lượng. Ở Đồng Tiến, Phú Lương (Thái Nguyên), các tổ nhóm, hợp tác xã (HTX) thảo mộc của phụ nữ Sán Chay, Nùng, Dao, Tày đã bước những bước đầu tiên trên con đường vừa giữ bản sắc tri thức cây cỏ của dân tộc mình, vừa đưa sản phẩm ra thị trường với tên gọi, câu chuyện, tiêu chuẩn rõ ràng. Ở Nam Hải Lăng, người dân, chính quyền và doanh nghiệp đang nỗ lực đối thoại cởi mở về khai thác tài nguyên, cùng tìm cách cân bằng giữa phát triển và bảo vệ môi trường. Trên dãy Trường Sơn, trong những mô hình sinh kế trồng tre, lấy măng, bà con Bru Vân Kiều và chính quyền địa phương đã đối thoại với doanh nghiệp khai thác đá để đảm bảo quyền lợi chính đáng và sinh kế lâu dài cho bà con.

Điều đáng quý là quá trình ấy xuất phát từ việc gìn giữ giá trị bản địa, sự đồng lòng góp sức của nhiều bên; từ đó, những thói quen mới, cách làm mới đang được gieo trong từng thôn bản với niềm tin sẽ mang lại kết quả tốt đẹp.

Trong một căn nhà nhỏ ở vùng thảo mộc thơm nức, chúng tôi nghe một người chồng nói: “Một người làm thì mệt. Hai người làm thì đỡ mệt hơn. Hai người thì phải vui hơn một người chứ”. Câu nói tưởng như chuyện riêng của một gia đình, nhưng lại gợi mở cả một cách nhìn khác về bình đẳng và đồng hành. Ở đó, không còn ranh giới cứng giữa “việc của vợ” và “việc của chồng”. Người làm được gì thì làm. Người kia tự nhiên bước đến làm cùng. Không bảng phân công. Không nhân danh “hy sinh” hay “gánh vác”, chỉ có một mục tiêu chung là làm cho cuộc sống tốt hơn.

Buổi sáng hôm sau, một người phụ nữ hơn bảy mươi tuổi lặng lẽ tưới những luống hành xanh trước sân. Không khẩu hiệu “nông nghiệp hữu cơ”, không tấm biển “vườn kiểu mẫu”. Chỉ là nhịp sống bền bỉ của một người đã đi qua chiến tranh, đói nghèo, dịch bệnh, vẫn kiên nhẫn chăm từng gốc rau như một lẽ tự nhiên. Chính những việc không cần gọi tên ấy lại nhắc chúng tôi rằng công bằng, bền vững, bình đẳng… rốt cuộc cũng bắt đầu từ những hành động nhỏ, kiên trì, không ồn ào như thế. 

Ở xã Trường Sơn, một phụ nữ Bru Vân Kiều nói về tre, về măng, về chuồng gà, chuồng lợn, rồi bất chợt nói về nghề đan lát của cha ông đã mai một. Chị ước mơ có ngày được mở lớp dạy đan cho chính cộng đồng mình dù dự án trồng măng mới nhú được mấy tháng. Đó là ước mơ níu giữ một kho tri thức cộng đồng đang mờ dần trên bản đồ. Khi chị say sưa khoe chiếc xúc cá tự tay đan, khi chị kể về việc học từ những video dạy tự làm (DIY – do it yourself), chúng tôi hiểu rằng “trao quyền” còn là tạo điều kiện để mỗi người người được tự hào về tri thức và bản sắc của mình.

Những mầm măng đang nhú (theo nghĩa đen và nghĩa bóng) nằm chính ở đó. Ở những gia đình học cách làm cùng nhau thay vì phân chia trên danh nghĩa “giới”. Ở những cộng đồng dân tộc thiểu số nhìn lại di sản tri thức của mình như một vốn quý cần được chính họ gìn giữ và quyết định cách sử dụng chứ không phải “chất liệu” cho du lịch hay MV (music video) triệu view.

Cuốn sách nhỏ này được viết trên nền những câu chuyện như thế. Từ cây gạo làng Kháo đến triền đồi Đồng Tiến, từ vùng cát Nam Hải Lăng đến rừng tre ở đại ngàn Trường Sơn, từ những cuộc họp thôn tới bàn tròn đối thoại đa bên, chúng tôi nhìn thấy ba dòng chảy song hành: công dân chủ động, hành động tập thể và trao quyền.

Công dân chủ động là người nông dân biết đọc sổ thu - chi của chính mình, hỏi “vì sao”, và biết đề xuất “làm khác đi”. Hành động tập thể là khi người dân, chính quyền, doanh nghiệp, tổ chức xã hội ngồi lại không phải để “bên nào thắng, bên nào thua”, mà để tìm phương án chung tốt nhất cho cộng đồng. Trao quyền là khi phụ nữ, người dân tộc thiểu số, người nghèo, người ở vùng sâu vùng xa là chủ thể quyết định hướng đi của dự án, của cuộc đời mình.
Đằng sau mỗi mô hình, mỗi kết quả cụ thể là một câu hỏi lớn hơn: làm sao để bình đẳng giữa nam và nữ, giữa miền núi và miền xuôi, giữa người Kinh và các dân tộc thiểu số…?

Hành trình mà Oxfam và các đối tác cùng đi với các cộng đồng khắp dặm dài non sông cho thấy câu trả lời nằm ở việc tôn trọng tri thức cộng đồng, đầu tư vào năng lực người dân, và kiên trì xây những không gian đối thoại bình đẳng, nơi tiếng nói của người dân được lắng nghe.

Lời mở đầu này là lời mời bạn cùng chúng tôi đi lại giang sơn gấm vóc nơi các cộng đồng nhỏ đang thay đổi với tiếng nói của những người trong cuộc. “Công bằng cho tất cả” là con đường chung chúng ta còn phải đi tiếp, với nhiều hơn nữa những công dân chủ động và những cộng đồng chung sức đồng lòng cho đất nước ngày một công bằng, nhân văn và hạnh phúc.